Het virtuele Schaatsenmuseum | Schaatsenmaker

Koninklijke Fabrieken J. Nooitgedagt & Zonen N.V., IJlst

In 1965 bestond het bedrijf van oprichter Jan Nooitgedagt (1840-1920) 100 jaar en mocht het zich 'koninklijk' noemen. Dat in dat zelfde jaar de productie van schaatsen werd beëindigd mag best navrant worden genoemd. Het ging met Nooitgedagt zoals met de meeste Friese schaatsenmakers: het waren van huis uit houtbewerkers, die te lang bleven vasthouden aan het maken van houten schaatsen. Ze stapten niet van harte over op de productie van metalen schaatsen en verloren de slag met de opkomende industrie in wat lagelonenlanden worden genoemd.

Zoals de meeste Friese schaatsenmakers was Jan Nooitgedagt (1840-1920) van huis uit timmerman. In 1865 begint hij in zijn geboorteplaats IJlst voor zichzelf. Hij maakt allerlei halffabricaten als schaafblokken, borstelblokken en ook schaatshouten die door anderen worden voorzien van beitels, schaatsijzers en 'haren'. Langzaam maar zeker ontstaat er naast het timmerbedrijf ook een metaalbedrijf en rond 1880 doet de mechanisatie zijn intrede. Er worden steeds meer complete eigen producten geleverd. Tussen 1880 en 1890 komen ook zijn zoons in de zaak en ieder krijgt een eigen 'afdeling' toegewezen. De zaken gaan voorspoedig en nadat de werkplaats een paar maal is vergroot, wordt in 1898 achter de bestaande bebouwing een nieuwe hal neergezet. Er werken dan circa 50 personen. In 1902 treedt Jan terug en gaan vader en zonen een vennootschap aan onder de naam Firma J. Nooitgedagt & Zonen.

Jans zonen Jarig (1866-1942), Aldert (1871-1929), Tijmen (1873-1957) en Jentje (1878-1935) hebben innovatieve geesten en krijgen van hun vader alle ruimte om elders nieuwe ideeën op te doen en in het eigen bedrijf te introduceren. Zo gaan ze naar Duitsland waar ze kennismaken met machinaal smeden, naar Frankrijk waar ze iets over rubberbewerking oppikken, naar Engeland om het maken van gereedschappen onder de knie te krijgen, naar Zweden om over de staalfabricage te worden geïnformeerd en naar de USA om meer te weten te komen over nieuwe bewerkingstechnieken. Dit alles leidt ertoe dat zich binnen het bedrijf enerzijds een houtafdeling en anderzijds een metaalafdeling ontwikkelt. De hoofdproducten zijn houtbewerkingsgereedschappen zoals werktafels, houten hamers, spanschroeven, schaaf- en steekbeitels. Daarnaast worden er schaatsen gemaakt, een seizoengevoelig bijproduct dat het hele jaar door op voorraad wordt gelegd en slechts 's winters te gelde kan worden gemaakt. Maar waaraan Nooitgedagt wel zijn algemene bekendheid dankt.

In 1914 wordt een drastisch besluit genomen. Alles gaat tegen de grond en er komt een nieuw fabrieksgebouw voor het inmiddels tot 150 personen aangegroeide personeelsbestand. De Eerste Wereldoorlog gooit echter roet in het eten en heeft een desastreus gevolg. Mede door gebrek aan staal lopen de activiteiten terug en moet het personeelsbestand worden ingekrompen tot circa 60 man.

Vanaf 1925 treedt de derde generatie Nooitgedagt aan. Dan nemen de kleinzonen Jan Jarigs (1893-1945) en Jan Alderts (1897-1982) de directie over. Na het overlijden van Jan Jarigs voert hij tot 1960 de directie alleen. Dan treedt hij terug en gaat de directie over op Tjitte Jentjes (1917-1988), die in 1942 in dienst was getreden en Jarig Jans (1922), die sinds 1950 bij het bedrijf werkt. Zij maken er in 1961 een naamloze vennootschap van onder de naam J. Nooitgedagt & Zonen IJlst N.V. In 1962 treedt ook Aldert Jans (1926) tot de directie toe. Rond 1970 komt de vierde generatie in de directie in de persoon van 'aangetrouwde achterkleinzoon' Wybrand Jan Attema.

Omdat er steeds meer belangstelling komt voor metalen schaatsen en Nooitgedagt ze zelf niet kan maken, importeert het bedrijf ze in de dertiger jaren in eerste instantie uit Duitsland en Zweden. Na enige tijd wordt alsnog besloten een eigen productie van metalen noren en kunstschaatsen op te zetten. Ze worden verkocht met respectievelijk modelnamen als 'Elfstedenschaats' en 'Winterbloem'. Maar een doorslaand succes wordt het niet. Mogelijk mede als gevolg van de economische crisis die dan woedt. Om het bedrijf draaiende te houden wordt teruggegrepen op het oude houtbewerkersambacht en een productielijn voor houten speelgoed opgezet.

Nadat Dirk Ruiter is overleden, neemt Nooitgedagt in 1940 de Bolswarder Schaatsenfabriek over. Het bedrijf is dan zowel in IJlst als in Bolsward gevestigd. Gedurende de Tweede Wereldoorlog komt de productie echter opnieuw vrijwel stil te liggen. De bezetter eist alles wat maar metaal bevat op en slechts met kunst- en vliegwerk weet men de voorraden gerede schaatsen voor confiscatie veilig te stellen.

Al spoedig na de oorlog gaat het met de houten schaatsen bergafwaarts. De economie trekt aan, de lonen gaan omhoog, maar arbeidsintensieve productieprocessen verdwijnen uit Nederland. Schaatsen komen steeds vaker uit minder ontwikkelde landen tegen concurrerende prijzen. De metalen noren, hockey- en kunstschaatsen beginnen aan hun opmars. Nooitgedagt doet nog een laatste poging het verval het hoofd te bieden door het ontwikkelen van de Combinoor, een in buisprofiel gevat schaatsijzer met houten voetstapel. Maar, hoewel door velen bejubeld als de beste toerschaats ooit, het mocht niet baten. Hoewel er in 1960 nog 75.000 paar houten en 45.000 paar metalen schaatsen over de toonbank gaan, valt in 1965 valt het doek en wordt de schaatsenproductie definitief beëindigd. Navrant is, dat, zoals in de inleiding al werd aangeduid, Nooitgedagt in hetzelfde jaar 'koninklijk' werd. De opgebouwde voorraad is echter immens en is pas rond 1975 uitverkocht.

In 1975 werd ook de productie van houten speelgoed beëindigd. Nooitgedagt ging verder als fabrikant van meetgereedschap en beitels voor de houtbewerking. Het werd hofleverancier van het Zweedse Bahco. De zaken gingen goed en op de top werkten er in beide vestigingen samen circa 200 personen. In 1991 werd nog een nieuw fabriekspand geopend, maar vrij kort daarna nam Bahco de productie in eigen hand en moest naar nieuw werk worden gezocht. Omdat de eigenaren aan pensionering dachten en er binnen de familiekring geen opvolgers voorhanden waren, werd het bedrijf in de verkoop gezet. Er volgden in korte tijd drie overnames, maar in Daarna 2003 viel het doek definitief.

De rechten op schaatsenmerk 'Nooitgedagt' werden overgedaan aan het Almelose bedrijf Raps, onderdeel van Maple Skate. Het merk 'slaapt' en of het ooit nog wakker zal worden gemaakt ligt in de toekomst verscholen.

De herinnering aan het fameuze merk wordt in IJlst door de Stichting Nooitgedacht levend gehouden in het in 2006 geopende Doe- en kijkcentrum.

Bronnen: Van glis tot klapschaats (Blauw, 2001); Stichting Nooitgedagt, IJlst