Het virtuele Schaatsenmuseum

Schaatsen met verwisselbare ijzers
Ubel Wierda In het tijdschrift De Nederlandsche Sport van 27 februari 1892 stond misschien wel het eerste min of meer wetenschappelijke artikel over de schaatsbeweging. Het was van de hand van de Groninger Ubel Wierda, die betoogde dat het schaatsenrijden een glijdende beweging is in tegenstelling tot de afrolbeweging die onze voeten maken bij het lopen. Hij wees de toen sterk in opkomst zijnde gewoonte om de schaatsen zo onbeweeglijk mogelijk aan de schoen te bevestigen af, alsmede tierlantijnen in de vorm van krullen en hoge halzen. Eerder had Wierda op 8 maart 1890 in hetzelfde tijdschrift een artikel gepubliceerd over het natuurkundige verschijnsel dat ijs onder druk vloeibaar wordt waardoor een glijlaagje wordt gevormd. In een in 1908 verschenen brochure van zijn hand stelt hij dat hij zich al meer dan twintig jaar met de materie bezighoudt en tot de conclusie is gekomen dat het maken van schaatsen tot dan toe meer met gevoel dan met verstand wordt gedaan. Bovendien stelde hij vast dat de gemiddelde schaats ongeschikt was om te komen tot optimaal schaatsgenot. Het spreekt haast vanzelf dat hij vond dat het anders kon. Het Omniplex-systeem Wierda ging ervan uit dat schaatsijzers verschillend van hoogte, dikte, lengte en ronding moesten zijn, afhankelijk van het beoogde gebruik. En verder dat een schaatser, afhankelijk van de aangetroffen omstandigheden, pas op het ijs een keuze moest kunnen maken wat hij zou gaan doen: schoonrijden, kunstrijden, hardrijden of toeren. Vanuit deze visie zou een schaatser dus eigenlijk altijd een verscheidenheid aan schaatsen bij zich moeten hebben. Met dit gegeven in het achterhoofd ontwikkelde hij een systeem dat bestond uit voetplaten met losse schaatsijzers, die naar behoefte met elkaar verbonden konden worden. Hij noemde dit het Omniplex-systeem: een geheel van onderdelen dat geschikt was om aan alle behoeften van de eigenaar te voldoen. Op dit ontwerp werd in 12 landen patent aangevraagd en verkregen. Het Multiplex-systeem De rechten werden verworven door de heer H.A.F.B.H. Tönnies, die het systeem in 1896 onder de naam Multiplex in productie nam. Tönnies moet een grote toekomst voor dit soort schaatsen hebben gezien, want hij richtte voor de productie ervan het bedrijf Multiplex Schaats and Manufacturing Co. Ltd op. Ook commercieel was Tönnies een voortvarend man. Hij liet schitterend briefpapier ontwerpen en een brochure van 32 pagina's in vier talen. Het bedrijf werd gevestigd in de stad Groningen. De Multiplex-schaats bestaat uit een metalen platform en een los schaatsijzer. Onder het platform zitten 'pootjes' waaraan het schaatsijzer door middel van een simpel spiesysteem onwrikbaar kan worden bevestigd. Het schaatsijzer zelf heeft twee berijdbare kanten. De ene kant is smal, lang, laag en recht voor het hardrijden; de andere kant dik, kort, hoog en rond om op te zwieren. Zie details a en b. Het lag in de bedoeling dat nog een aantal schaatsbladen zou worden ontwikkeld voor bijzondere toepassingen, maar het is er nooit van gekomen. De brochure uit 1898 vermeldt dat de platforms 'voorlopig' zijn voorzien van riemen met een speciaal systeem van sleufjes en pennetjes dat gebruik van voor koude handen lastige gespjes overbodig maakt. Een dergelijke binding zou bovendien blijvend flexibel zijn en geen bijzondere eisen aan het schoeisel stellen. Onduidelijk is hoe de uiteindelijke binding er uit had moeten zien. Mogelijk was het de bedoeling de schaatsen te voorzien van een onderschroef- of klemsysteem. Ze kostten 9,50 gulden per paar, twee weeklonen, en waren dus schreeuwend duur, althans onbereikbaar voor de burgerman. Misschien is dat wel de voornaamste reden geweest waarom de fabriek al in 1904 werd opgeheven. Hoeveel schaatsen er zijn verkocht, weten we niet, maar het lijkt van meet af geen succes te zijn geweest. Het Ubel Wierda-systeem Volgens Blauw (Van glis tot klapschaats, 2001) nam de firma G.S. Ruiter in Akkrum 'het patent en de productie over'. Ruiter laat Wierda een speciale brochure schrijven die in 1908 uitkomt. Hierin komt het woord 'multiplex' niet voor; wel worden termen als simplex, duplex en omniplex gebruikt. Ruiter prijst zijn schaatsen als het 'Ubel Wierda's schaatssysteem'. Maar de vraag is of er ooit een paar schaatsen is geproduceerd. Voor zover bekend zijn dit soort schaatsen met daarin het merk G.S. Ruiter Akkrum nooit aangetroffen. Duplex-schaatsen Wel zijn soortgelijke schaatsen bekend onder de naam Duplex-schaatsen. Detail c laat zien daat deze schaatsen traditionele houten voetstapels hebben en een schroefsysteem voor de bevestiging van de schaatsbladen. Er werd een schaatsblad meegeleverd dat evenals bij de multiplexschaatsen is voorzien van een kant voor zwieren en een kant voor hardrijden. Deze schaatsen werden gemaakt door de firma H.J. Gorter in Zwolle. Onduidelijk is of ze voor, gelijktijdig met of na de Multiplex-schaatsen in de handel werden gebracht. Even onduidelijk is of het om een geheel eigen ontwerp ging of dat Wierda ook aan Gorter rechten heeft verleend. Het snelwisselsysteem van Heideman Honderd jaar later werd opnieuw een wisselsysteem onder de aandacht gebracht. Nu betrof het een methode om tijdens het schaatsen de ijzers van wedstrijdnoren te vervangen. De achterliggende gedachte was dat met name tijdens het rijden van grote afstanden op natuurijs er gemakkelijk bramen op de ijzers ontstaan. De rijder moet dan een keuze maken: opgeven of doorrijden met een handicap. Voor de ware wedstrijdrijder zijn beide oplossingen onaanvaardbaar, omdat zo iIn principe gewonnen wedstrijden alsnog verloren kunnen worden. Slechte ervaringen zetten marathonrijder Jan Maarten Heideman aan het denken en samen met Gert Ruitenberg ontwikkelde hij in 2000 een bevestigingssysteem waarbij de schoen en het schaatsijzer op eenvoudige wijze, ook tijdens het rijden, kunnen worden ontkoppeld en opnieuw verbonden. Zoals uit de afbeelding blijkt, bestaat het systeem uit drie elementen: een schoen, een losse zool en een schaatsijzer. De schaatser kan naar keuze de zoolof het schaatsijzer aan de schoen koppelen. Hierdoor hoeven de schoenen niet pas op het laatste moment te worden aangetrokken dan wel direct na de rit uitgedaan. De verbinding wordt gemaakt via een schuif-kliksysteem. Een verend pennetje aan de achterkant verzekert de verbinding (zie detail d). Door het aan het palletje te trekken wordt de verbinding ontkoppeld. Deze constructie maakt het ook mogelijk om tijdens een rit, voortglijdend op een been, op simpele wijze het gebruikte ijzer te vervangen door een reserve-exemplaar.	detail a detail b Technische gegevens van de Multiplexschaats: totale lengte: 36,5 cm, hoogte boven ijs: 4,6 cm; voetstapel: 28 cm lang, 8,25 cm breed; schaatsijzer: 35 mm hoog, 2,5-5 mm dik; gewicht: 555 g detail c Technische gegevens van de Duplexschaats: Totale lengte: 36 cm, hoogte boven ijs: 5 cm; voetstapel: 30 cm lang, 6,5 cm breed; schaatsijzer: 35 mm hoog, 2,5-5 mm dik; gewicht: 415 g detail d
© 2002-12 The virtual Ice Skates Museum. All rights reserved. home \| sitemap \| copyright \| contact

Schaatsen met verwisselbare ijzers

Ubel Wierda
In het tijdschrift De Nederlandsche Sport van 27 februari 1892 stond misschien wel het eerste min of meer wetenschappelijke artikel over de schaatsbeweging. Het was van de hand van de Groninger Ubel Wierda, die betoogde dat het schaatsenrijden een glijdende beweging is in tegenstelling tot de afrolbeweging die onze voeten maken bij het lopen. Hij wees de toen sterk in opkomst zijnde gewoonte om de schaatsen zo onbeweeglijk mogelijk aan de schoen te bevestigen af, alsmede tierlantijnen in de vorm van krullen en hoge halzen. Eerder had Wierda op 8 maart 1890 in hetzelfde tijdschrift een artikel gepubliceerd over het natuurkundige verschijnsel dat ijs onder druk vloeibaar wordt waardoor een glijlaagje wordt gevormd. In een in 1908 verschenen brochure van zijn hand stelt hij dat hij zich al meer dan twintig jaar met de materie bezighoudt en tot de conclusie is gekomen dat het maken van schaatsen tot dan toe meer met gevoel dan met verstand wordt gedaan. Bovendien stelde hij vast dat de gemiddelde schaats ongeschikt was om te komen tot optimaal schaatsgenot. Het spreekt haast vanzelf dat hij vond dat het anders kon.

Het Omniplex-systeem
Wierda ging ervan uit dat schaatsijzers verschillend van hoogte, dikte, lengte en ronding moesten zijn, afhankelijk van het beoogde gebruik. En verder dat een schaatser, afhankelijk van de aangetroffen omstandigheden, pas op het ijs een keuze moest kunnen maken wat hij zou gaan doen: schoonrijden, kunstrijden, hardrijden of toeren. Vanuit deze visie zou een schaatser dus eigenlijk altijd een verscheidenheid aan schaatsen bij zich moeten hebben. Met dit gegeven in het achterhoofd ontwikkelde hij een systeem dat bestond uit voetplaten met losse schaatsijzers, die naar behoefte met elkaar verbonden konden worden. Hij noemde dit het Omniplex-systeem: een geheel van onderdelen dat geschikt was om aan alle behoeften van de eigenaar te voldoen. Op dit ontwerp werd in 12 landen patent aangevraagd en verkregen.

Het Multiplex-systeem
De rechten werden verworven door de heer H.A.F.B.H. Tönnies, die het systeem in 1896 onder de naam Multiplex in productie nam. Tönnies moet een grote toekomst voor dit soort schaatsen hebben gezien, want hij richtte voor de productie ervan het bedrijf Multiplex Schaats and Manufacturing Co. Ltd op. Ook commercieel was Tönnies een voortvarend man. Hij liet schitterend briefpapier ontwerpen en een brochure van 32 pagina's in vier talen. Het bedrijf werd gevestigd in de stad Groningen.

De Multiplex-schaats bestaat uit een metalen platform en een los schaatsijzer. Onder het platform zitten 'pootjes' waaraan het schaatsijzer door middel van een simpel spiesysteem onwrikbaar kan worden bevestigd. Het schaatsijzer zelf heeft twee berijdbare kanten. De ene kant is smal, lang, laag en recht voor het hardrijden; de andere kant dik, kort, hoog en rond om op te zwieren. Zie details a en b. Het lag in de bedoeling dat nog een aantal schaatsbladen zou worden ontwikkeld voor bijzondere toepassingen, maar het is er nooit van gekomen.
De brochure uit 1898 vermeldt dat de platforms 'voorlopig' zijn voorzien van riemen met een speciaal systeem van sleufjes en pennetjes dat gebruik van voor koude handen lastige gespjes overbodig maakt. Een dergelijke binding zou bovendien blijvend flexibel zijn en geen bijzondere eisen aan het schoeisel stellen. Onduidelijk is hoe de uiteindelijke binding er uit had moeten zien. Mogelijk was het de bedoeling de schaatsen te voorzien van een onderschroef- of klemsysteem.
Ze kostten 9,50 gulden per paar, twee weeklonen, en waren dus schreeuwend duur, althans onbereikbaar voor de burgerman. Misschien is dat wel de voornaamste reden geweest waarom de fabriek al in 1904 werd opgeheven. Hoeveel schaatsen er zijn verkocht, weten we niet, maar het lijkt van meet af geen succes te zijn geweest.

Het Ubel Wierda-systeem
Volgens Blauw (Van glis tot klapschaats, 2001) nam de firma G.S. Ruiter in Akkrum 'het patent en de productie over'. Ruiter laat Wierda een speciale brochure schrijven die in 1908 uitkomt. Hierin komt het woord 'multiplex' niet voor; wel worden termen als simplex, duplex en omniplex gebruikt. Ruiter prijst zijn schaatsen als het 'Ubel Wierda's schaatssysteem'. Maar de vraag is of er ooit een paar schaatsen is geproduceerd. Voor zover bekend zijn dit soort schaatsen met daarin het merk G.S. Ruiter Akkrum nooit aangetroffen.

Duplex-schaatsen
Wel zijn soortgelijke schaatsen bekend onder de naam Duplex-schaatsen. Detail c laat zien daat deze schaatsen traditionele houten

voetstapels hebben en een schroefsysteem voor de bevestiging van de schaatsbladen. Er werd een schaatsblad meegeleverd dat evenals bij de multiplexschaatsen is voorzien van een kant voor zwieren en een kant voor hardrijden. Deze schaatsen werden gemaakt door de firma H.J. Gorter in Zwolle. Onduidelijk is of ze voor, gelijktijdig met of na de Multiplex-schaatsen in de handel werden gebracht. Even onduidelijk is of het om een geheel eigen ontwerp ging of dat Wierda ook aan Gorter rechten heeft verleend.

Het snelwisselsysteem van Heideman
Honderd jaar later werd opnieuw een wisselsysteem onder de aandacht gebracht. Nu betrof het een methode om tijdens het schaatsen de ijzers van wedstrijdnoren te vervangen. De achterliggende gedachte was dat met name tijdens het rijden van grote afstanden op natuurijs er gemakkelijk bramen op de ijzers ontstaan. De rijder moet dan een keuze maken: opgeven of doorrijden met een handicap. Voor de ware wedstrijdrijder zijn beide oplossingen onaanvaardbaar, omdat zo iIn principe gewonnen wedstrijden alsnog verloren kunnen worden. Slechte ervaringen zetten marathonrijder Jan Maarten Heideman aan het denken en samen met Gert Ruitenberg ontwikkelde hij in 2000 een bevestigingssysteem waarbij de schoen en het schaatsijzer op eenvoudige wijze, ook tijdens het rijden, kunnen worden ontkoppeld en opnieuw verbonden.
Zoals uit de afbeelding blijkt, bestaat het systeem uit drie elementen: een schoen, een losse zool en een schaatsijzer. De schaatser kan naar

keuze de zoolof het schaatsijzer aan de schoen koppelen. Hierdoor hoeven de schoenen niet pas op het laatste moment te worden aangetrokken dan wel direct na de rit uitgedaan. De verbinding wordt gemaakt via een schuif-kliksysteem. Een verend pennetje aan de achterkant verzekert de verbinding (zie detail d). Door het aan het palletje te trekken wordt de verbinding ontkoppeld.
Deze constructie maakt het ook mogelijk om tijdens een rit, voortglijdend op een been, op simpele wijze het gebruikte ijzer te vervangen door een reserve-exemplaar.

detail a

detail b

Technische gegevens van de Multiplexschaats:
totale lengte: 36,5 cm, hoogte boven ijs: 4,6 cm; voetstapel: 28 cm lang, 8,25 cm breed;
schaatsijzer: 35 mm hoog, 2,5-5 mm dik; gewicht: 555 g

detail c

Technische gegevens van de Duplexschaats:
Totale lengte: 36 cm, hoogte boven ijs: 5 cm; voetstapel: 30 cm lang, 6,5 cm breed; schaatsijzer: 35 mm hoog, 2,5-5 mm dik; gewicht: 415 g

detail d