Het virtuele Schaatsenmuseum | Schaatsen ABC

Elfstedentocht

Zonder veel overdrijving kan worden gesteld dat de Elfstedentocht een uniek evenement is dat zijn weerga in de wereld niet kent. Het is een tocht met een traditie van eeuwen. Al in het midden van de 19e eeuw kwamen Engelse schaatsers speciaal naar Friesland om de circa 200 km lange tocht te rijden. Dat ging toen nog niet om een wedstrijd maar om de eer en het sportieve karakter. Onderweg werd dan ook regelmatig gestopt voor een natje en een droogje. Omdat de tocht voor een belangrijk deel in het donker moest worden afgelegd, moest het niet alleen flink gevroren hebben, maar het moest ook helder weer zijn en tenminste halve maan om onderweg voldoende zicht op het ijs te hebben.

Op 2 januari 1909 werd de eerste officiële tocht gereden, onder auspiciën van de Friesche IJsbond, op aandringen van Pim Mulier, de man die vele sporten in Nederland heeft geïntroduceerd alsmede het gymnastiekonderwijs op de scholen. Pas na de tocht van 1909 ontstond het idee om er een terugkerend evenement van te maken, zo vaak de omstandigheden dit toelieten. De Friesche I

Jsbond was echter meer gericht op de organisatie van het kortebaanschaatsen en vond dat een tocht van circa 200 km daar niet bij paste. Daarom werd op 15 januari 1909 de Friesche Elf-Steden-Vereeniging opgericht.

In de honderd jaar dat de vereniging bestaat, heeft deze de tocht slechts 14 maal georganiseerd. Tellen we de tocht van 1909 mee dan werden er elf officiële tochten gereden in de eerste vijftig jaar van het bestaan van de vereniging en slechts vier in de tweede vijftig jaar. Daar zijn verschillende oorzaken voor aan te wijzen. Bijvoorbeeld het toegenomen economische belang om de waterwegen zo lang mogelijk open te houden voor het scheepvaartverkeer. Maar ook de hogere watertemperaturen als gevolg van de vervuiling van het water. En dat in combinatie met de vele kwakkelwinters van de voorbije jaren. Bovendien stelt de enorme belangstelling voor het evenement forse eisen aan de draagkracht van het ijs en het organisatietalent van de honderden vrijwilligers die de tocht mogelijk maken. Al met al zijn de omstandigheden voor het houden van een dergelijk evenement niet altijd even ideaal.

Zodra het kouder wordt, groeit de hoop om een lange tocht op natuurijs te kunnen rijden. En omdat dit in Nederland dus steeds moeilijker wordt, werden de laatste jaren alternatieve Elfstedentochten gehouden in Oostenrijk, Finland en Canada. Niet onder verantwoordelijkheid van de Elfstedenvereniging, maar in de vorm van marathonwedstrijden.

De Elfstedentocht voert langs de elf 'steden' die Friesland rijk is. De officiële tocht is niet altijd langs dezelfde weg gegaan. Soms werd hij linksom, soms rechtsom gereden. Dan werd er weer voor een ander water gekozen omdat dat beter begaanbaar was. Maar in het algemeen ziet het parcours eruit als hiernaast op het kaartje aangegeven. Er wordt altijd in Leeuwarden gestart en gefinisht. Doorgaans werd er met de klok mee gereden. Een relatief kleine groep wedstrijdrijders vertrekt als eerste om geen last te hebben van het omvangrijke peloton van

de duizenden liefhebbers die daarna starten. Tegenwoordig geldt een limiet van 17.000 deelnemers. Iedereen die de tocht reglementair volbrengt ontvangt het felbegeerde elfstedentochtkruisje; een op zich onooglijke medaille ter grootte van een euro, maar met een niet in geld uit te drukken emotionele waarde.

Het is in dit kort bestek ondoenlijk om een verslagtechnisch overzicht te geven van de gereden tochten. Elke tocht was anders en had zijn eigen ups en downs. Voor de in details geïnteresseerde zijn er de vele boekjes die over de gereden tochten zijn verschenen. Hier wordt volstaan met een overzicht van de voornaamste feiten per tocht. Maar let op de aantallen deelnemers en de tijden van de tocht van 1963: dit was waarschijnlijk de zwaarste tocht ooit. Hoewel... die van 1947 mocht er ook zijn...

(verklaring voor de kolom 'aantal deelnemers': W/T:xx/yy = Wedstrijd/Toertocht:gestart/gefinisht)

Resultaten van de 15 gereden officiële Elfstedentochten
nr.	datum	aantal deelnemers	winnaars	tijd (u:m)	bijzonderheden
1	2-1-1909	W:22/9	1. Minne Hoekstra Azn., Warga 2. Gerlof van der Leij, Marrum 3. Tiete Rooseboom, Amsterdam	13:50 13:53 13:56
2	7-2-1912	W:34/20 T:25/19	1. Coen de Koning, Arnhem 2. Jan Ferwerda, Leeuwarden 3. Sj. Swierstra, Offingawier	11:40 11:55 12:11
3	27-1-1917	W:45/37 T:108/83	1. Coen de Koning, Arnhem 2. Sjoerd Swierstra, Offingawier 3. Gerlof van der Leij, Finkum	9:53 10:20 11:03	onder de toerrijders bevonden zich 5 dames
4	12-2-1929	W:103/54 T:200/99	1. Karst Leemburg, Leeuwarden 2. Cor Jongert, Ilpendam 3. Sjouke Westra, Warmenhuizen	11:09 11:17 11:48
5	16-12-1933	W:187/160 T:353/309	1. Abe de Vries, Dronrijp 2. Sipke Castelein, Wartena 3. IJpe Smid, Hindeloopen	9:05 9:05 9:14
6	30-1-1940	W:688/342 T:2716/927	1-5 ex aequo: Auke Adema, Franeker; Dirk van der Duim, Warga; Cor Jongert, Alkmaar; Piet Keijzer, De Lier; Sjouke Westra, Warmenhuizen;	11:30
7	6-2-1941	W:574/494 T:1925/1672	1. Auke Adema, Franeker 2. Joop Bosman, Breukelen 3. Lo Geveke, Leeuwarden	9:19 9:22 9:24
8	22-2-1942	W:970/853 T:3887/3694	1. Sietse de Groot, Weidum 2. Durk de Jong, Huizum 3. Jan van der Bij, Anna Paulowna	8:44
9	8-2-1947	W:277/54 T:1796/258	1. Joop Bosman, Breukelen 2. Klaas Schipper, 3. Jeen Nauta, Wartena	10:35 10:35 10:45	Jan van der Hoorn, Ter Aar kwam als 5e binnen maar werd tot winnaar uitgeroepen, omdat de eerste vier hadden opgelegd.
10	3-2-1954	W:138/62 T:2597/2142	1. Jeen van den Berg, Nij Beets 2. Aad de Koning, Purmerend 3. Jan Charisius, Leeuwarden	7:35
11	14-2-1956	W:259/107 T:6070/4739	1-5 ex aequo: Jan van der Hoorn, Ter Aar; Aad de Koning, Purmerend; Jeen Nauta, Wartena; Anton Verhoeven, Dussen; Maus Wijnhout, Lisserbroek	8:46	Omdat het maken van afspraken na 1940 verboden was, zouden de eerste vijf aankomenden moeten worden gediskwalificeerd. Het bestuur besloot niettemin de vijf op te nemen in de rangschikking, maar geen prijzen toe te kennen.
12	18-1-1963	W:568/57 T:9294/69	1. Reinier Paping, Ommen 2. Jan Uitham, Noorderhoogebrug 3. Jeen van den Berg, Heerenveen	10:59 11:21 11:23
13	21-2-1985	W:276/224 T:16236/16179	1. Evert van Benthem, St. Jansklooster 2. Henri Ruitenberg, Oldebroek 3. Jos Niesten, Heemskerk	6:46
14	26-2-1986	W:340/197 T:16999/14831	1. Evert van Benthem, St. Jansklooster 2. Rein Jonker, Wytgaard 3. Robert Kamperman, Almere	6:55 6:56 6:56	Aan deze tocht werd, onder het pseudoniem W.A. van Buuren, meegedaan door de Prins van Oranje.
15	4-1-1997	W:306/128 T:16369/9586	1. Henk Angenent, Alphen ad Rijn 2. Erik Hulzebosch, Gramsbergen 3. Bert Verduin, Heemskerk	6:49

Het hieronder geplaatste filmpje geeft slechts een beknopte indruk van de zware tocht van 1963...